Luật Thủ đô năm 2026 được Quốc hội khóa XVI thông qua ngày 23/4/2026, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026. Luật giao cho chính quyền thành phố Hà Nội 199 thẩm quyền đặc thù, vượt trội, trong đó có 127 thẩm quyền của HĐND thành phố, 56 thẩm quyền của UBND thành phố và 16 thẩm quyền của Chủ tịch UBND thành phố. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để Hà Nội phát huy tính chủ động, sáng tạo trong quản lý, điều hành và phát triển Thủ đô theo phương châm "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm".
Điểm nổi bật của Luật Thủ đô năm 2026 là tư duy phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, đi đôi với kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình, kiểm tra, giám sát và đánh giá hiệu quả thực hiện. Việc trao thêm thẩm quyền cho Hà Nội không phải để tạo ra cơ chế riêng biệt tách khỏi hệ thống pháp luật chung, mà nhằm giúp Thủ đô xử lý kịp thời những vấn đề đặc thù của một đô thị lớn, trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, trung tâm lớn về văn hóa, giáo dục, khoa học, kinh tế và hội nhập quốc tế.
Đối với các cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thủ đô, Luật Thủ đô năm 2026 tạo điều kiện để Hà Nội chủ động hơn trong quy hoạch, quản lý không gian phát triển, cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị; xử lý các vấn đề về mật độ dân cư, môi trường, hạ tầng, giao thông, đất đai và các dự án chậm triển khai. Đồng thời, Luật bổ sung cơ chế phát triển không gian ngầm, không gian tầm thấp, tầm cao; thúc đẩy các mô hình kinh tế mới, phát triển đường sắt đô thị theo mô hình TOD và khai thác giá trị gia tăng từ đất, hạ tầng để tái đầu tư cho phát triển.
Luật cũng cho phép HĐND Thành phố quyết định áp dụng cơ chế, chính sách đặc biệt đối với các dự án lớn, quan trọng sau khi có sự đồng ý của cấp có thẩm quyền. Đối với một số dự án theo Nghị quyết số 258 của Quốc hội, thành phố được gia hạn không quá 6 tháng để hoàn thiện điều kiện khởi công. Đây là cơ sở để Hà Nội tháo gỡ khó khăn trong quá trình chuẩn bị đầu tư, đẩy nhanh tiến độ các công trình, dự án trọng điểm.
Về tài chính, ngân sách và ưu đãi thuế, Luật bổ sung có chọn lọc một số đối tượng được ưu đãi, hỗ trợ và cơ chế điều hành ngân sách linh hoạt hơn, tạo điều kiện để thành phố chủ động huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực phát triển.
Bên cạnh đó, Luật bổ sung các quy định thúc đẩy các mô hình kinh tế mới như khu kinh tế tự do, khu thương mại tự do. Đối với các dự án chậm triển khai, Luật thiết kế cơ chế xử lý cụ thể, yêu cầu hoàn thành trước ngày 01/7/2030, đồng thời bảo đảm nguyên tắc không hợp pháp hóa sai phạm.
Trong lĩnh vực hạ tầng, Luật cho phép Hà Nội phát triển hệ thống đường sắt đô thị theo mô hình TOD, tức là phát triển đô thị gắn với các đầu mối giao thông công cộng. Thành phố cũng được khai thác giá trị gia tăng từ đất và hạ tầng để tái đầu tư cho phát triển. Cùng với đó, Luật bổ sung cơ chế liên kết vùng, thành lập Quỹ Phát triển vùng Thủ đô và cho phép sử dụng ngân sách địa phương để đầu tư các dự án liên vùng, qua đó tăng cường vai trò dẫn dắt, kết nối của Hà Nội với các địa phương trong vùng Thủ đô.
Về trật tự, an toàn đô thị, Luật Thủ đô năm 2026 cho phép áp dụng biện pháp mạnh đối với các công trình vi phạm như xây dựng sai quy hoạch, không phép, vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy hoặc môi trường mà không khắc phục. Quy định này nhằm bảo đảm kỷ cương đô thị, bảo vệ an toàn tính mạng, tài sản của Nhân dân và xây dựng môi trường sống văn minh, an toàn.
Luật Thủ đô năm 2026 trao thêm thẩm quyền cho Hà Nội trong bảo vệ, phát triển văn hóa, thể thao, di sản và công nghiệp văn hóa. HĐND Thành phố được quy định các chính sách khuyến khích xã hội hóa, sử dụng ngân sách để bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, lịch sử; hỗ trợ nghệ sĩ, nghệ nhân, người thực hành di sản, vận động viên, huấn luyện viên; đồng thời quy định cơ chế phát triển các khu thương mại - văn hóa, trung tâm công nghiệp văn hóa và danh hiệu tôn vinh công dân tiêu biểu.
UBND Thành phố được giao quy định việc quản lý, bảo vệ, tu bổ, phục hồi di tích, công trình kiến trúc có giá trị; cơ chế hợp tác công - tư trong khai thác các công trình này; quyết định một số nội dung liên quan đến di tích quốc gia, di tích quốc gia đặc biệt sau khi tham vấn cơ quan trung ương... Các dự án đầu tư vào thể thao, công nghiệp văn hóa và các ngành công nghiệp văn hóa được hưởng chính sách ưu đãi theo quy định của Thành phố.
Trong lĩnh vực giáo dục, Luật cho phép UBND thành phố bổ sung chương trình giáo dục địa phương, trên cơ sở không làm thay đổi mục tiêu và nội dung cốt lõi của chương trình giáo dục quốc gia. Đây là điều kiện để Hà Nội đưa thêm những nội dung gắn với lịch sử, văn hóa, truyền thống, bản sắc và yêu cầu phát triển của Thủ đô vào hoạt động giáo dục, góp phần bồi đắp tình yêu Hà Nội, ý thức trách nhiệm công dân cho thế hệ trẻ.
Trong lĩnh vực y tế, các cơ sở y tế trên địa bàn có trách nhiệm tham gia hỗ trợ hệ thống y tế Thủ đô, nhất là trong cấp cứu ngoại viện, chăm sóc sức khỏe và phối hợp phục vụ Nhân dân. Đây là cơ sở để nâng cao khả năng đáp ứng của hệ thống y tế trong một đô thị đông dân, có tốc độ phát triển nhanh.
Đặc biệt, Luật Thủ đô năm 2026 cũng mở rộng cơ chế thí điểm chính sách mới, nhưng có thời hạn, có phạm vi, có đánh giá tác động, có kiểm soát rủi ro và cơ chế tạm dừng khi phát sinh vấn đề vượt dự báo. Đây là cách tiếp cận cần thiết để Hà Nội có thể thử nghiệm các mô hình quản trị mới, đồng thời vẫn bảo đảm sự thận trọng, minh bạch và trách nhiệm.
Một điểm đáng chú ý là Luật quy định nguyên tắc loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý đối với trường hợp cán bộ, công chức thực hiện đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục, không vụ lợi nhưng vẫn phát sinh thiệt hại do nguyên nhân khách quan hoặc rủi ro ngoài ý muốn. Quy định này vừa khuyến khích tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, vừa được đặt trong tổng thể cơ chế kiểm soát quyền lực, giám sát và trách nhiệm giải trình.
Ngay sau khi Luật được thông qua, thành phố Hà Nội đã ban hành kế hoạch tổ chức thi hành nhằm bảo đảm Luật được triển khai kịp thời, đồng bộ, thống nhất, hiệu lực, hiệu quả. Kế hoạch gắn việc thi hành Luật Thủ đô với triển khai Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới và Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm. Thành phố xác định tổ chức thực hiện theo nguyên tắc "6 rõ": rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền. Đây là yêu cầu rất quan trọng để tránh tình trạng chung chung, chồng chéo, đùn đẩy trách nhiệm hoặc chậm trễ trong triển khai.
Luật Thủ đô năm 2026 mở ra cơ hội lớn, nhưng cơ hội chỉ trở thành hiện thực nếu quá trình tổ chức thực hiện quyết liệt, khoa học và trách nhiệm. Vì vậy, mỗi sở, ngành, địa phương cần chủ động xây dựng kế hoạch cụ thể, phân công rõ nhiệm vụ, xác định tiến độ, sản phẩm, nguồn lực và cơ chế phối hợp.
Đối với đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, việc nghiên cứu, nắm vững Luật Thủ đô là yêu cầu bắt buộc để tham mưu đúng, triển khai đúng, phục vụ người dân và doanh nghiệp hiệu quả hơn. Đối với người dân, việc tìm hiểu Luật không chỉ để biết quyền và lợi ích của mình, mà còn để thực hiện tốt nghĩa vụ công dân, tham gia giám sát, đóng góp ý kiến xây dựng Thủ đô.
Với sự chuẩn bị chủ động, tinh thần triển khai theo nguyên tắc "6 rõ", sự vào cuộc của các cấp, các ngành và sự đồng thuận của Nhân dân, Luật Thủ đô năm 2026 sẽ trở thành động lực quan trọng để Hà Nội hiện thực hóa khát vọng phát triển trong kỷ nguyên mới./.
Lê Hân